“Bilyon-Bilyong Tanong sa Likod ng SALN: Ombudsman, AMLC, at ang Masalimuot na Pagsusuri sa Yaman, Transaksyon, at Katotohanan”

Sa isang mainit at tila walang humpay na pagdinig sa Kamara, muling sumabog ang tensyon nang harapin ng Ombudsman ang masusing pagtatanong ng mga mambabatas kaugnay ng Statement of Assets, Liabilities, and Net Worth (SALN) ng Pangalawang Pangulo. Sa gitna ng mga papeles, chart, at sunod-sunod na numerong bumabalot sa buong bulwagan, unti-unting nabuo ang isang masalimuot na naratibo—isang banggaan ng deklarasyon, transaksyon, at interpretasyon ng katotohanan.

Sa simula ng pagdinig, kumpirmado ng Office of the Ombudsman na dala nila ang mga SALN records na hinihingi ng komite bilang bahagi ng impeachment-related inquiry. Ang mga dokumento, ayon sa kanila, ay maagang naisumite pa bago pa man magsimula ang hearing. Ngunit agad na lumitaw ang unang malaking tanong: bakit may mga taon ng deklarasyon na tila kulang sa kabuuang set ng records, partikular sa pagitan ng 2007 hanggang 2015?

Ipinaliwanag ng kinatawan ng Ombudsman na ang mga SALN mula 2007 hanggang 2012 ay galing sa regional office sa Mindanao, bilang custodian ng mga dokumento noong panahong si Sara Duterte ay Vice Mayor at Mayor ng Davao City. Ngunit inamin din na may ilang taon na hindi direktang kasama sa initial submission sa komite, dahilan upang humiling ng mas kumpletong dokumentasyon ang mga mambabatas.

Sa puntong ito, nagsimulang bumigat ang diskusyon. Isa-isang binasa ng komite ang mga declared net worth figures mula 2007 hanggang 2024, kasabay ng paulit-ulit na pagtatanong kung may deklaradong cash on hand o bank deposits sa bawat taon. Ang pattern na lumitaw ay kapansin-pansin: sa maraming taon, ang net worth ay patuloy na tumataas, ngunit sa maraming pagkakataon ay nakasaad na “zero” o “wala” ang cash deposits.

Noong 2007, habang siya ay Vice Mayor pa lamang, ang declared net worth ay nasa ₱7.25 milyon, na may tinatayang cash at deposits na nasa ₱2 milyon. Noong 2008, umakyat ito sa ₱18.49 milyon, ngunit nanatiling nasa ₱2 milyon din ang cash declaration. Sa 2009, umabot sa ₱18.28 milyon ang net worth, habang bumaba sa ₱800,000 ang cash deposits. Ang ganitong pattern ng pagbabago—mataas na galaw ng net worth ngunit pabago-bagong cash declaration—ang unang nagdulot ng seryosong interes ng mga mambabatas.

Sa mga sumunod na taon, 2010 hanggang 2013, patuloy na nag-iba ang mga numero: ₱16.24 milyon noong 2010, ₱14.27 milyon noong 2011, at ₱22.11 milyon noong 2012. Ngunit sa kabila ng pagtaas at pagbaba ng net worth, nanatiling mababa o limitado ang declared cash holdings, na minsan ay nasa ₱3 milyon hanggang ₱4 milyon lamang.

Pagdating ng 2016, nang siya ay Mayor na ng Davao City, lumundag ang net worth sa ₱34.89 milyon, at patuloy na umakyat sa mga sumunod na taon: ₱44.82 milyon noong 2017, ₱49.69 milyon noong 2018, at ₱55.61 milyon noong 2019. Ngunit dito nagsimulang lumitaw ang mas kontrobersyal na pattern—ayon sa SALN records na binasa sa komite, ilang taon kabilang ang 2019 ay walang deklaradong cash on hand o bank deposits.

Ang 2019 ay naging sentro ng diskusyon. Habang ang net worth ay nasa ₱55.61 milyon, nakasaad na “wala” ang cash deposits. Sa parehong pagdinig, binanggit din ng ilang mambabatas ang hiwalay na AMLC data na nagpapakita ng bilyon-bilyong galaw ng pera sa mga account na may kaugnayan sa parehong personalidad. Ang pagkakaibang ito ang nagbukas ng mas malalim na tanong: paano nagkakaroon ng ganitong agwat sa pagitan ng deklarasyon at aktwal na financial movement?

Sa 2020 hanggang 2024, patuloy na tumaas ang net worth—₱56.58 milyon, ₱65.30 milyon, ₱71.58 milyon, ₱77.50 milyon, hanggang ₱88.51 milyon noong 2024. Ngunit gaya ng mga naunang taon, nanatiling pareho ang pattern: sa maraming pagkakataon, walang deklaradong cash o bank deposits.

Habang binabasa ang mga numerong ito, naging malinaw na hindi na lamang ito simpleng accounting exercise. Isa itong pagsisiyasat na tumatama sa pundasyon ng public accountability. Sa bawat taon na binabasa, mas lumalalim ang impresyon ng mga mambabatas na may kailangang ipaliwanag sa pagitan ng dalawang magkaibang sets ng datos—ang SALN at ang banking transaction records.

Sa kabilang panig, mariing ipinaliwanag ng Ombudsman representative na ang SALN ay self-declared document, habang ang AMLC at banking records ay batay sa actual financial transactions na ini-report ng mga institusyon. Dahil dito, hindi awtomatikong nangangahulugan ng discrepancy o anomalya ang pagkakaiba ng dalawang dokumento. Ngunit hindi ito naging sapat upang mapawi ang mga tanong ng mga mambabatas.

Lumalim pa ang diskusyon nang ilahad ng komite ang datos mula sa AMLC na nagpapakita ng 417 transactions na umaabot sa ₱3.92 bilyon mula 2005 hanggang 2026. Kabilang dito ang credit memos, fund transfers, withdrawals, insurance transactions, at iba pang financial movements na bumuo ng isang komplikadong network ng galaw ng pera sa loob ng mahigit dalawang dekada.

Sa isang punto, binigyang-diin ng mga mambabatas ang tinatawag na “historical surge” ng transactions—lalo na sa pagitan ng 2009 hanggang 2013 kung saan ang annual amounts ay lumampas sa ₱400 milyon. Para sa ilan, ito ay indikasyon ng aktibong financial ecosystem; para sa iba, ito ay posibleng nangangailangan ng mas malalim na pagsusuri kung paano ito nakaayon sa deklaradong net worth.

Isang mahalagang linya ng pagtatanong ang lumitaw: kung ang SALN ay nagpapakita ng limitadong cash holdings, paano ipapaliwanag ang bilyon-bilyong galaw ng pera sa banking system? Ang Ombudsman ay nanindigan na hindi nila maaaring i-interpret ang AMLC data bilang ebidensya ng anumang iregularidad nang walang karagdagang imbestigasyon.

Sa kabilang banda, iginiit ng ilang mambabatas na ang transparency ay hindi lamang nakasalalay sa SALN kundi sa kabuuang consistency ng financial disclosures. Sa gitna ng diskusyon, ang salitang “disparity” ay paulit-ulit na bumalik—isang simbolo ng agwat sa pagitan ng nakasaad sa papel at ng aktwal na galaw ng pera.

Ngunit higit pa sa teknikal na usapin, ang pagdinig ay naging emosyonal at politikal na arena. Ang bawat linya ng pagtatanong ay may kasamang bigat ng interpretasyon—kung ito ba ay simpleng administrative review o simula ng mas malalim na legal na laban.

Sa dulo ng mahaba at komplikadong pagdinig, walang final na hatol ang ibinigay. Ang mga dokumento ay nananatiling isinasailalim sa pagsusuri, at ang mga tanong ay nananatiling bukas. Ngunit ang isang bagay ay malinaw: ang usapin ng yaman, deklarasyon, at financial transparency ng mga opisyal ng gobyerno ay muling inilagay sa sentro ng pambansang diskurso.

Sa pagitan ng mga numero at deklarasyon, sa pagitan ng SALN at AMLC records, nananatiling nakabitin ang isang mas malaking tanong na hindi agad masasagot ng isang pagdinig lamang—gaano kalapit ang ating mga deklaradong katotohanan sa aktwal na galaw ng yaman sa likod ng pampublikong serbisyo?