Ang Sigaw ng Katarungan sa Gitna ng Kapangyarihan: Ang Debate sa Senate Resolution 307

Sa isang mainit na araw ng sesyon sa Senado, ang mga ilaw ay nagningning sa loob ng bulwagan na tila ba binabagtas ng bawat salita ang kasaysayan ng hustisya sa bansa. Ang Senate Resolution 307, na nakapailalim sa labis na kontrobersiya, ay nagbukas ng isang malalim at masalimuot na usapin—isang laban ng soberanya, due process, at karapatan ng bawat Pilipino sa harap ng pandaigdigang hustisya.

Maraming senador ang tumindig, isa-isang inilahad ang kanilang saloobin, bawat isa’y may matitibay na argumento at paninindigan. Ngunit sa kabila ng legal na diskurso, ang tunay na kwento ay nasa mga biktima—ang libo-libong buhay na nawala sa nakaraang administrasyon, mga ordinaryong Pilipino na pinaligiran ng dugo at takot, na hindi kailanman nakapasok sa korte kundi direktang dinala sa morgue.

Isang katotohanang malupit at hindi dapat malimot. Sa bawat linya ng debate, paulit-ulit na binanggit ang “extrajudicial rendition,” na sa maraming hukuman ay synonymous sa “extraordinary rendition.” Ngunit sa Senado, pinili nilang baguhin ang salita, mula extraordinary patungong extrajudicial—isang maliit na pagbabago ng letra, ngunit may malaking implikasyon sa legalidad at pananagutan.

Si Minority Leader Senator Alan Peter Cayetano, kilala sa kanyang maingat at sistematikong pag-aanalisa, ay malinaw na ipinahayag ang kanyang no vote. “Ang resolusyon,” wika niya, “ay nakapaloob sa pagtatanggol ng soberanya at due process, ngunit hindi ito nangangahulugan na mayroong immunity laban sa accountability, lalo na sa mga mabibigat na kaso.” Ang kanyang boses ay matatag, puno ng hangarin na ipagtanggol ang prinsipyo ng batas, ngunit hindi isinasantabi ang karapatan ng mga biktima.

Ang Senado, sa ilalim ng pamumuno ng Senate President Pro Tempore, ay nagtakda ng mga pagbabago—ang mga clauses ay inalis at pinalitan, ang resolutory portion ay inayos upang tumugma sa Republic Act 9851, at tiniyak na ang mga Pilipino ay may karapatan sa korte bago sila ma-extradite o masakdal sa International Criminal Court. Ngunit sa kabila ng lahat ng pagbabagong ito, may naglalaro sa isipan ng marami: ang totoo bang nabibigyan ng hustisya ang mga biktima ng extrajudicial killings noong 2016 hanggang 2022?

Maraming senador, tulad ni Senator Risa Hontiveros at Senator Francis Pangilinan, ang tumindig upang ipahayag ang kanilang no vote. Hindi dahil sa hindi nila pinapahalagahan ang due process, kundi dahil mas mabigat sa kanilang puso ang daing ng mga pamilya ng mga biktima. “Sa lahat ng legal na argumento,” wika ni Senator Pangilinan, “walang nabanggit sa usaping hustisya para sa mga biktima ng extrajudicial killings. Mga libo-libong Pilipino ang namatay sa oplan double barrel, at sila ay hindi nakarinig ng tawag ng katarungan.”

Dito sumasalamin ang malupit na katotohanan: habang pinag-uusapan ang legalidad ng surrender sa ICC, ang mga biktima ay nananatiling walang boses. Ang kanilang mga pangalan ay nakalista sa mga talaan, ngunit hindi sa mga korte. Ang bawat kwento ng pighati, bawat ulat ng pagkawala at pagpatay, ay tila isang bangungot na bumabalik sa bawat Senado, pumupukaw sa konsensya ng mga mambabatas at ng sambayanang Pilipino.

Sa isang banda, ang Senado ay nagtatanggol ng soberanya. “Ang soberanya,” paliwanag ni Cayetano, “ay hindi nangangahulugan ng isolation mula sa mga obligasyong pandaigdigang batas. Ang due process ay hindi nagbibigay ng immunity mula sa pananagutan.” Sa ganitong pananaw, ang ICC ay hindi isang banyagang hukuman lamang; ito ay espasyo para sa hustisya, para sa mga biktima na hindi nagkaroon ng pagkakataong ipagtanggol ang kanilang sarili noong panahon ng karahasan.

Ang debate ay hindi lamang tungkol sa mga salita at legal na argumento. Ito ay kwento ng mga desisyon ng mga lider, ng kanilang pagpili sa tamang proseso, at ng kanilang pagharap sa konsepto ng accountability. Ang pagkakaiba ng extradition at surrender ay naging sentro ng argumento. Ang ICC, na hindi isang estado, ay hindi maaaring tugunan ng tradisyunal na extradition. Kaya naman, ang “extrajudicial rendition” ay itinuring na tamang paraan, isang hakbang na tumutugma sa batas at sa pandaigdigang pamantayan.

Ngunit sa kabila ng teknikal na legalidad, ang puso ng resolusyon ay ang karapatan ng biktima. Ang bawat biktima ay nararapat marinig, makasaksi, at makamit ang hustisya. Ang Senado, sa pamamagitan ng resolusyon, ay sinusubukang balansehin ang dalawang prinsipyo: ang soberanya at ang due process, ngunit sa mata ng marami, ang tunay na sukatan ay ang resulta sa lupa—ang hustisya para sa mga biktima.

Sa bawat boto, bawat pahayag, at bawat amendment, lumitaw ang isang malinaw na mensahe: ang katarungan ay hindi lamang tungkol sa legalidad. Ito ay tungkol sa karanasan ng tao, sa pighati ng pamilya, sa pagkawala ng mahal sa buhay, at sa pangarap ng bawat Pilipino na ang kanilang bansa ay isang lugar ng hustisya.

Si Senator Cayetano at ang iba pa ay malinaw na nagsalita: “I vote no to PSR number 307.” Hindi ito laban sa batas, kundi laban sa paglimot sa mga biktima. Ang kanilang boto ay isang sigaw ng katarungan, isang paalala sa Senado at sa bansa: ang hustisya ay hindi pwedeng ipagpaliban, hindi pwedeng ituring na secondary sa legal na teknikalidad.

At sa huli, habang nagtatapos ang sesyon, nanatili ang tensyon at ang diwa ng debate. Ang mga salita ay bumalot sa bulwagan, ngunit ang tunay na kwento ay nasa labas—sa bawat bayan, sa bawat pamilya na naghihintay ng katarungan, sa bawat alaala ng buhay na nawala sa karahasan. Ang Senate Resolution 307 ay isang dokumento ng legal na hakbang, ngunit ang totoong kwento ay ang daing ng tao, ang pangarap ng hustisya, at ang hamon sa bawat Pilipino na harapin ang katotohanan at panindigan ang tama.

Sa ganitong paraan, ang Senado ay hindi lamang nagpapasa ng resolusyon. Ito ay lumilikha ng kasaysayan, lumalaban sa hamon ng moralidad at legalidad, at nagpapaalala sa atin na ang hustisya, bagaman mabagal at komplikado, ay dapat laging pinanghahawakan—hindi lamang para sa mga nakaupo sa kapangyarihan, kundi para sa bawat buhay na minahal, nawala, at nananawagan ng katarungan.