IMBESTIGASYON O IMBESTIGASYON NA PINATAY?
Ang Impeachment, ang Badyet, at ang Sigaw ng Bayan sa Gitna ng Baha at Katahimikan

Sa isang iglap, ang bulwagan ng kapangyarihan ay naging entablado ng tensyon, paninindigan, at matinding emosyon. Hindi ito karaniwang debate. Hindi ito simpleng bangayan ng magkakaibang panig. Ito ay isang sandaling maaaring magtakda kung mananaig ang due process o malulunod ang katotohanan sa ingay ng pulitika. Sa gitna ng mga salitang binitawan—mga salitang mabibigat, kalkulado, at punô ng babala—isang tanong ang patuloy na umuukit sa isipan ng sambayanan: Papayagan ba nating umusad ang imbestigasyon, o papatayin natin ito bago pa man makapagsalita ang ebidensya?

“Hindi ito pag-uusig,” mariing giit. “Ito ay due process.”
Isang panawagan na tila paalala sa lahat: ang hustisya ay hindi kaaway ng sinuman—hindi ng nagrereklamo, hindi ng pangulo, at lalong hindi ng taumbayan. Ang hustisya ay daan, hindi hatol; proseso, hindi sentensiya. Ang hinihingi ng reklamo ay hindi agarang paghatol, kundi pagkakataong maglahad ng ebidensya, magsumite ng sworn statements, at patunayan ang mga alegasyon—habang binibigyan din ang pangulo ng buong pagkakataong ipagtanggol ang sarili.

Ngunit bakit tila may takot? Bakit may agam-agam sa pag-usad ng imbestigasyon?
Sa mga salitang binitiwan, lumitaw ang hinala: kung pipigilan ang proseso, ang magiging imahe ng Kamara ay may pinagtatakpan. Lalo na’t may mga ulat na maraming distrito ang biglang nilusugan ng bilyon-bilyong alokasyon—at marami sa mga pondong ito ay nauwi sa mga flood control projects. Mga proyektong dapat sana’y panangga laban sa delubyo, ngunit sa alegasyon, naging simbolo ng pagdududa.

Dito pumapasok ang sentro ng kontrobersiya: ang impeachment complaint laban kay Pangulong Ferdinand Marcos Jr. Ayon sa masusing pagsusuri ng reklamo, malinaw—hindi pa ito hatol. Ang tanong sa yugtong ito ay iisa lamang: kung mapapatunayang totoo ang mga alegasyon, may nagawang impeachable offense ba? At ang sagot, ayon sa nagsuri: oo, posible. Hindi dahil napatunayan na, kundi dahil ang reklamo ay sufficient in substance batay sa pamantayan ng prima facie sufficiency.

Ang reklamo raw ay hindi puro opinyon. Hindi lamang konklusyon. May mga tiyak, malinaw, at beripikableng pahayag. Isa sa mga binibigyang-diin: ang umano’y malubhang kapabayaan ng pangulo sa pagpayag na manipulahin ang pambansang badyet—sa pamamagitan ng insertions, diversions, at pag-apruba ng releases—na umabot umano sa daang bilyong piso. Mga pondong, ayon sa reklamo, ay nauwi sa unprogrammed appropriations, ginamit sa ghost projects, substandard infrastructure, at mga maanomalyang flood control.

Hindi raw ito simpleng pagkukulang. Ang paratang: systematic acts na pumapasok sa betrayal of public trust. Binanggit din ang umano’y pag-divert ng pondo mula sa PhilHealth, PDIC, at foreign-assisted projects, na nagdulot ng pagkaantala sa mahahalagang proyekto tulad ng Metro Manila Subway at PNR Elevated Rail—na nagbunga ng commitment fees, penalties, at price escalation. Tunay na perang nawala. Tunay na oportunidad na nasayang.

Sino raw ang gumawa? Ayon sa reklamo: ang pangulo.
Ano raw ang ginawa? Pinayagan at nilagdaan ang mga budget releases at nabigong pigilan ang diversion.
Kailan? Sa mga GAA ng 2023, 2024, at 2025.
Paano? Sa pamamagitan ng pag-apruba at kawalan ng agarang aksyon.

Ngunit sa gitna ng lahat ng ito, mariing paalala ang paulit-ulit na binibigkas: allegations pa lamang ang mga ito. Sa yugtong ito, hindi hinihingi ang katotohanan—hinihingi ang pagkakataong alamin ang katotohanan. At dito pumapasok ang teknikal ngunit napakahalagang usapin ng proseso. Ayon sa patakaran, ang kasalukuyang pagtalakay ay nakatuon lamang sa sufficiency in form and substance. Hindi pa ito ang yugto ng pagtitimbang ng ebidensya. May hiwalay pang antas kung saan titingnan kung may sufficient grounds—at saka pa lamang magkakaroon ng evidentiary hearing.

Isa-isang tinukoy ang mga sub-allegations: ang paggamit ng parametric formula sa flood control allocations; ang umano’y pag-akyat ng unprogrammed appropriations; ang paratang ng kickback scheme batay sa testimonya ng mga contractor; ang konsentrasyon ng proyekto sa piling mga kontratista; at ang geographic distortions na nauwi sa mga proyektong walang master plan. Muli, binigyang-diin: may mga factual allegations na sinasamahan ng conclusions—ngunit ang presensya ng konklusyon ay hindi awtomatikong nagbubura sa factual claim.

Sa huli, isang pahayag ang tumimo: “The nexus is there.”
Isang probable nexus—hindi katiyakan, hindi hatol—ngunit sapat upang sabihing may ugnayan ang mga alegasyon sa posibleng impeachable offense. At sa puntong ito, iyon lamang ang kailangang pagpasiyahan.

Ngunit ang mas mabigat na tanong ay lampas sa teknikalidad. Ano ang mangyayari kung pipigilan ang imbestigasyon? Ang babala ay malinaw: babagsak ang tiwala sa gobyerno, manghihina ang ekonomiya, lalayo ang investors, mawawala ang trabaho, lalalim ang kahirapan. At sa bawat baha, sa bawat delubyong kakaharapin ng mga komunidad—sino ang sisingilin ng bayan?

“Hindi natin dapat katakutan ang katotohanan,” ang panawagan.
“Ang dapat nating katakutan ay ang pagtatakip dito.”

Sa dulo, ang usapin ay hindi lamang tungkol sa pangulo. Hindi lamang tungkol sa Kamara. Ito ay tungkol sa karapatan ng mamamayang Pilipino na malaman: pinabayaan ba tayo? may kasalanan ba? pinagnakawan ba tayo? Ang imbestigasyon ay hindi paghuhusga—ito ay paghahanap. Hindi paghihiganti—kundi pananagutan.

At sa huling sigaw na parang awit ng paninindigan—Bunyog!
Bunyog ng Luzon, Visayas, at Mindanao.
Bunyog ng pagkakaisa laban sa katiwalian at kasinungalingan.
Bunyog para sa katotohanan at kaputihan.
Dahil kapag buklod, may pag-asa.
At kapag may pag-asa, hindi kailanman dapat patayin ang imbestigasyon.