Co-Perpetrators sa ICC Case: Ang Lihim, Intriga, at Davao Model ng “War on Drugs”

Sa unang tingin, tila isang simpleng update lamang sa International Criminal Court ang paglabas ng mga pangalan ng co-perpetrators sa kaso laban kay dating Pangulong Rodrigo Duterte. Ngunit kaibigan, sa likod ng mga pangalan—Senator Bato de la Rosa, Vicente Danao, Camilo Cascolan, Oscar Albayalde, Bongo Danigan, Isidro La Peña, at dating Justice Secretary Vitaliano Aguire—ay isang kumplikado, misteryoso, at dramatikong kwento na bumabalot sa politika, pulisya, at kapangyarihan sa Davao at sa buong bansa.

Ang balitang ito ay hindi lang basta “breaking news.” Ito ay pagpapatunay ng isang kriminal na organisasyon—hindi lamang si Duterte ang mastermind, kundi isang grupo ng mga opisyal at miyembro ng pulisya na may coordinated plan sa tinaguriang “war on drugs.” Ang kakaiba, ang iba sa kanila ay may direktang koneksyon sa Davao, pinagmulan ng Davao Death Squad (DDS), na tinransplant sa pambansang antas mula 2016 hanggang 2022. Ito ang tinatawag na Davao Model, na nagsilbing blueprint ng malawakang operasyon ng droga, pagpatay, at paglabag sa karapatang pantao.

Sa konteksto ng ICC, ang mga co-perpetrators ay hindi awtomatikong kasali sa kaso ni Duterte. Ang kaso ay nakatuon lamang sa kanya bilang pinaka-responsable, ang “pinakamalaking isda.” Ngunit ang paglabas ng kanilang pangalan ay may matinding implikasyon. Una, ito ay signal sa publiko: may malinaw na koneksyon sa pagitan ng mga lider, pulis, at opisyal. Pangalawa, pinapakita nito ang sistematikong karakter ng operasyon—hindi solong desisyon ng pangulo, kundi koordinadong plano ng grupo.

Isa pang mahalagang aspeto: ang timing. Lumabas ang mga pangalan bago pa man ang confirmation of charges hearing, kaya mas maraming tao ang makakaalam ng eksistensya ng planong kriminal. Ayon sa mga eksperto, maaaring strategic ito para maipakita sa mga biktima at sa mundo na may transparency sa ICC process, at upang mapanatili ang credibility ng korte at prosecutor.

Ngunit hindi rin ito basta-basta. Ang pagkilala sa kanila bilang co-perpetrators ay hindi nangangahulugan na agad silang mahuhuli o mapapanagot. Warrant of arrest at enforcement ang susunod na hakbang, at posibleng hindi pa natin malaman kung may aktwal nang warrant hanggang sa aksyon ng ICC. Sa prosesong inquisitorial ng ICC, maaari silang imbitahan bilang testigo, at ang kanilang kooperasyon ay maaaring makaapekto sa kanilang posibleng penalty. Ngunit walang automatic immunity sa kanila—ang bawat impormasyon ay may risk at epekto sa kasalukuyang kaso.

Ang ilang personalidad sa listahan ay may malaking koneksyon sa Davao Death Squad, na nagsimula pa noong 1990s, bago pa man ang national war on drugs. Ang mga ulat at ebidensya ng ICC ay tumutukoy sa mga killings mula 2011 hanggang 2016, ngunit ang historical background ng DDS ay nagbibigay linaw sa sistematikong pattern ng extrajudicial killings. Halimbawa, si Vitaliano Aguire, dating abogado ni Duterte at dating Justice Secretary, ay may direktang exposure sa operasyon ng Davao City noong panahon ng DDS. Ganun din si Bato de la Rosa at Vicente Danao, na may posisyon sa pulisya at direktang nakasangkot sa mga operasyon.

Ang publikasyon ng kanilang mga pangalan ay nagbubukas ng misteryo at tensyon: paano nila maipagtatanggol ang sarili? Puwede ba silang mag-volunteer information o magsilbing testigo? Sa ICC, ang kanilang testimony ay maaaring makaapekto sa penalty o prosecution strategy, ngunit hindi ito garantiya ng immunity. Kailangang ipasa sa prosecutor ang impormasyon, at titingnan kung paano ito makakaapekto sa kasalukuyang kaso ni Duterte.

Para sa publiko, ang pinakamahalagang takeaway ay malinaw: ang war on drugs ay hindi solong desisyon ng pangulo, kundi resulta ng koordinadong aksyon ng mga opisyal, pulis, at justice system players. Ang ICC case ay naglalantad ng pattern, chain of command, at accountability na dati ay itinatago o hindi nakikita. Sa mata ng biktima at ng internasyonal na komunidad, ito ay hakbang patungo sa katarungan at pag-usisa sa katotohanan.

Sa kabilang banda, may implikasyon din sa domestic politics. Ang paglabas ng co-perpetrators bago ang hearing ay nagdudulot ng pressure sa mga opisyal, at maaaring magbago ang kanilang desisyon sa kooperasyon. Ang mga personalidad na iyon ay may kalakip na reputasyon, career, at posibleng parusa sa ICC. Ang bawat hakbang ay binabantayan, at may elementong misteryo: sino ang magsasalita, sino ang mananatiling tahimik, at sino ang susubok iligtas ang sarili?

Dahil sa nature ng ICC, ang prosecutor ay may discretionary power: maaari lamang silang tumutok sa mga pinaka-responsable, at iba pang miyembro ay maaaring hindi ma-prosecute agad. Ito ay dahil sa principle of gravity, kung saan mas mabigat ang kaso kung nakatutok sa mga may pinakamalaking responsibilidad. Kaya hindi lahat ng co-perpetrators ay agad hahabulin, ngunit ang kanilang pangalan ay mahalaga para sa complementarity principle, na nagbibigay-daan sa ICC na magpokus sa mga malalaking isda habang ang domestic system ay maaaring tumutok sa iba.

Habang sinusubaybayan ng mundo ang proseso, isang malinaw na mensahe ang naipapadala: ang kapangyarihan at posisyon ay hindi dapat maging shield sa accountability. Ang pangalan ng co-perpetrators ay simbolo ng posibilidad ng hustisya—kahit sa pinakamataas na antas ng pamahalaan.

Sa huli, ang storyang ito ay higit pa sa legal na proseso. Ito ay kwento ng misteryo, tensyon, at moral na pananagutan. Ang Davao model, ang DDS, at ang coordinated plan ng mga opisyal ay hindi lamang bahagi ng kasaysayan ng Pilipinas, kundi bantayog ng aral sa buong mundo: ang kapangyarihan, kapag walang checks and balances, ay maaaring mauwi sa karahasan at labag sa karapatang pantao.

Ang paglabas ng pangalan ng co-perpetrators ay simula lamang ng susunod na kabanata. Sa ICC hearing, sa prosecutor’s strategy, at sa posibleng warrant of arrest, unti-unting mabubuo ang larawan ng sistematikong human rights violations. Ang tanong na nananatili sa publiko: Sino sa kanila ang kakaharapin ang hustisya? Sino ang mananatiling nakatakas?

Sa pagtatapos, ang kwento ay malinaw: hindi lamang ito laban kay Duterte, kundi laban sa kalabuan, lihim, at katiwalian. Ang paglitaw ng pangalan ng co-perpetrators ay nagpapaalala sa bawat Pilipino na hindi natatapos ang laban sa human rights violations sa simpleng desisyon o pahayag ng isa. Ito ay patuloy na labanan para sa katotohanan, hustisya, at dignidad ng bawat buhay na naapektuhan ng Davao model war on drugs.

At sa bawat pagtingin natin sa proseso, sa bawat pangalan na lumalabas, at sa bawat pahayag ng prosecutor at abogado, ang tanong ay nananatiling nakakabit sa ating kamalayan: Magkakaroon ba ng tunay na hustisya para sa mga biktima? At maaabot ba ng ICC ang pinaka-responsable sa likod ng mga sistematikong paglabag?

Ang kwento ay hindi lamang kwento ng politika, hindi lamang kwento ng pulisya o korte—ito ay kwento ng bayan, ng karapatan, at ng sangkatauhan. Sa huli, ang paglabas ng mga co-perpetrators ay simula ng mas malalim na imbestigasyon at isang pambansang pagmuni-muni: Kung saan nagtatapos ang kapangyarihan, doon dapat magsimula ang hustisya.