Walong Co-Perpetrators: Misteryo, Intriga, at Hustisya sa ICC Case

Sa unang tingin, tila simpleng ulat lamang ang paglabas ng walong pangalan ng co-perpetrators sa kaso laban kay dating Pangulong Rodrigo Duterte sa International Criminal Court. Ngunit kaibigan, sa likod ng mga pangalan—Senator Bato de la Rosa, Vicente Danao, Camilo Cascolan, Oscar Albayalde, Bongo Danigan, Isidro La Peña, at dating Justice Secretary Vitaliano Aguire—ay nakatago ang isang kwento ng intriga, misteryo, at malalim na politika. Ang balitang ito ay hindi basta-basta; ito ay isang paglalahad ng sistematikong planong kriminal, isang coordinated effort na may kasamang extrajudicial killings, reward systems, at paglabag sa karapatang pantao.

Ang ICC, bilang internasyonal na korte, ay may sariling dynamics at diskarte sa prosecution. Kahit na hindi na miyembro ang Pilipinas ng ICC, may option ang gobyerno na mag-intervene at ipakita na kaya nilang imbestigahan ang mga kasong ito sa lokal na hurisdiksyon. Ngunit, tulad ng mga eksperto, ang naturang interbensyon ay may legal na komplikasyon at kailangan kilalanin ng ICC ang posisyon ng Pilipinas bilang former member. Sa kabila nito, malinaw na ang pangalan ng walong co-perpetrators ay isang signal sa mundo at sa biktima: may malinaw na koneksyon sa pagitan ng pulisya, opisyal ng gobyerno, at pamahalaan ng Davao, pinagmulan ng tinaguriang Davao Death Squad (DDS).

Ang konsepto ng “common plan” ang sentro ng kasong ito. Hindi puwedeng ipatupad ang isang sistematikong pagpatay nang walang kasamahan. Ang walong pangalan ay itinuturing na may papel sa planong ito—ang ilan ay direkta, ang iba naman ay indirect perpetrators: hindi nagpatay mismo, ngunit may impluwensya, pagpaplano, o koordinasyon upang masiguro na matupad ang patayan. Tulad sa pelikulang The Godfather, may mga kanang kamay, may konsilyere, at may abogado na sigurado na walang malulugi. Sa kaso ni Aguire, halimbawa, ang kanyang papel ay reportedly legal adviser, ngunit ang kanyang koordinasyon ay kritikal upang matiyak na walang makukulong sa operasyon.

Ngunit ano ang tunay na papel ng bawat isa? Ang ilan, tulad ni Bato de la Rosa at Vicente Danao, ay may direktang kontrol sa pulisya at nakakaalam sa reward system. Ang iba, tulad ni Aguire, ay “tagapagligpit” o tagapayo upang maprotektahan ang grupo. Si Bongo Danigan, sa kanyang pahayag, ay nag-declare na wala siyang kinalaman sa killings—“I was just following orders”—ngunit sa mata ng ICC, ang knowledge and ability to intervene ay mahalaga. Kung alam ng isa ang nangyayari at may kapangyarihang huminto, maaaring maging basis ito ng command responsibility, na maaaring humantong sa pananagutan kahit hindi siya direktang pumatay.

Isa pang mahalagang aspeto: ang mga pangalan ay lumabas bago pa ang confirmation of charges hearing, na nagbibigay tensyon at misteryo sa publiko. May pagkakataon ba silang magpaliwanag, mag-cooperate, o maging testigo? Oo, ngunit hindi ito automatic na nagbibigay immunity. Sa ICC, ang testimony ay maaaring makatulong sa kanilang mitigation sa penalty, ngunit hindi nito tinatanggal ang posibleng pananagutan.

Ang balitang ito ay naglalantad din ng historical context: ang war on drugs sa Davao ay nagsimula pa noong 1990s, bago pa man ang national scale mula 2016 hanggang 2022. Ang pattern ng killings, reward system, at organisadong plano ay hindi basta-basta; ito ay isang sistematikong human rights violation, na ngayon ay sinusuri ng internasyonal.

Ano ang dapat gawin ng mga co-perpetrators sa puntong ito? Ayon sa mga eksperto, ang pinaka-mahusay na hakbang ay mag-hire ng abogado, intindihin ang mga akusasyon, at makipag-coordinate sa ICC investigation upang linawin ang kanilang posisyon. Ang simpleng paglabas ng pahayag sa media ay hindi sapat; ang proseso ay legal at pormal, at dapat maayos na maipaliwanag ang kanilang papel sa mga insidente.

Mahalagang tandaan na ang pagkilala sa kanila bilang co-perpetrators ay hindi nangangahulugan na sila ay awtomatikong paparusahan. Ang proseso ay sequential: application for arrest warrant, approval, at enforcement. Kung hindi ma-enforce, maaaring hindi sila agad maparusahan. Ngunit ang kanilang pangalan ay nagbubukas ng pressure at scrutiny, hindi lamang sa ICC, kundi sa internasyonal na komunidad at sa publiko ng Pilipinas.

Ang moral at legal na tanong ay nananatili: Alam ba nila ang nangyayari, at pinili ba nilang manahimik? Ang ilang co-perpetrators ay maaaring walang aktwal na partisipasyon sa killings, ngunit kung alam nila ang pattern at may kapangyarihang huminto, maaari silang maging liable sa mata ng ICC. Ito ang tinatawag na “knowledge and ability to prevent” principle, na kritikal sa criminal enterprise at crimes against humanity cases.

Para sa publiko, ang paglabas ng mga pangalan ay simbolo ng transparency at accountability. Hindi lamang ito laban kay Duterte, kundi laban sa sistematikong koordinadong aksyon na lumabag sa karapatang pantao. Ang ICC case ay nagbibigay linaw sa pattern ng extrajudicial killings, reward system, at chain of command na dati ay nanatiling lihim o hindi gaanong napapansin.

Ang tensyon, misteryo, at drama ay patuloy. Sino sa walong co-perpetrators ang magko-cooperate? Sino ang mananatiling tahimik? Sino ang magtatangkang ipagtanggol ang sarili sa pamamagitan ng legal arguments, at sino ang haharap sa ultimate accountability? Ang bawat hakbang ay may risk, bawat desisyon ay may consequence.

Sa huli, ang kwento ng walong co-perpetrators ay higit pa sa politika o legal na proseso. Ito ay kwento ng demokrasya, karapatang pantao, at moral na pananagutan. Ang Davao model, DDS, at coordinated criminal enterprise ay hindi lamang bahagi ng kasaysayan ng Pilipinas; ito ay aral at paalala sa buong mundo: Kapangyarihan, kapag walang checks and balances, ay nagdudulot ng karahasan at paglabag sa karapatan ng tao.

Habang sinusubaybayan natin ang ICC case, isang malinaw na mensahe ang lumalabas: ang accountability ay hindi maaaring takasan, at ang bawat pangalan, bawat papel, ay may katumbas na pananagutan. Ang misteryo ay patuloy na lumalalim, at bawat araw na lumilipas ay nagdadala ng bagong developments at bagong katanungan: Sino sa kanila ang haharap sa hustisya? Sino ang magtatangkang makalusot?

At sa bawat pahayag, sa bawat paglabas ng dokumento, sa bawat pagsusuri ng ICC prosecutor, ang tanong ay nananatili sa isipan ng bawat Pilipino: Kung may alam ka at may kapangyarihang pigilan ang mali, gagawin mo ba? O mananatili kang tahimik at mananagot sa hinaharap?

Sa huli, ang kwento ng walong co-perpetrators ay paalala sa lahat: ang hustisya ay mas malaki kaysa sa pangalan ng sinuman, mas matindi kaysa sa kapangyarihan ng posisyon, at higit sa lahat, ay patuloy na hinahanap sa bawat sulok ng mundo.