“Pera ng Bayan, Nasaan na? Ang Misteryo sa Likod ng Mga Ghost Projects at Proportionate Allocation sa NEP”

Sa unang tingin, tila simple lamang ang kwento: pera ng bayan, proyekto para sa bawat distrito, at mga opisyal na nangangasiwa. Ngunit sa likod ng pormal na dokumento, sa mga talaan ng National Expenditure Program (NEP), at sa mga briefing na dapat ay malinaw, lumilitaw ang isang kwentong puno ng kabiguan, kalituhan, at kontrobersiya—isang kwento ng pera na naiiwan sa hangin, tila nawawala sa tamang destinasyon.

Noong nakaraang mga taon, mayroong direktiba mula kay Secretary Bonoan: “Dapat may proportionate allocation ang bawat proyekto sa NEP.” Sa madaling salita, bawat distrito, bawat barangay, ay dapat makatanggap ng tamang bahagi ng pondo batay sa kanilang pangangailangan at laki. Ngunit sa pagsusuri ng Senado, lumabas na tila hindi ito nasusunod. Bulacan, halimbawa: una, anim na bilyong piso; ikalawa, tatlong bilyon; ikatlo, isa’t kalahating bilyon. Ngunit sa iba pang distrito, ano ang nangyari? Ganito rin ba ang pamamahagi?

Hindi lamang ito simpleng tanong ng matematika. Ang isyu ay mas malalim. Ayon sa mga testimonya, marami sa mga proyekto ang walang malinaw na lokasyon, walang detalye sa engineering, at sa ilang kaso, tila “ghost projects” na—proyektong nakalista sa papel ngunit wala sa aktwal na lupa. Isang Bicol 2 Party List representative ang nagbanggit na may dalawang bilyong piso ang allocation sa kanilang proyekto, ngunit walang malinaw kung saan mapupunta ang pondo. Pati ang Sagip Party List, matagal nang proyekto ngunit kulang sa transparency.

Ang PCMA (Project Coordination and Monitoring Application), na dapat ay sagot sa problemang ito, ay nagpakita rin ng kahinaan. Real-time monitoring, ayon sa mga opisyal, ay limitado lamang sa input ng project engineers. Kung ang project engineer ay hindi tama ang inilagay na coordinates, o kung kulang ang detalye ng proyekto, ang resulta ay maling impormasyon na naipapasa sa central office at sa mismong Pangulo ng Pilipinas. Sa Bulacan, halimbawa, nakitang may 15 na proyekto na may mali o hindi tamang coordinates—ito ang tinaguriang ghost projects.

At sa kabila ng direktiba ng DBM, na may tinatawag na “ceiling” para sa mga pondo kada fiscal year, may mga pagkakataon na binabago ang allocation nang walang malinaw na batayan. Ang fiscal year 2023 ay may approved ceiling na 75 bilyon, ngunit binawasan sa 70 bilyon. Ang 2024 ay may 97.7 bilyon para sa foreign-assisted projects, ngunit ginawang 70 bilyon lang. Ang 2025 ay 66 bilyon, ngunit sinobrahan ng 4 bilyon. Ang ganitong pagbabago ay nagdudulot ng hindi lamang pagkalito kundi dagdag na gastos at nawawalang tiwala mula sa mga bilateral at multilateral partners ng bansa.

Sa harap ng mga ganitong datos, lumilitaw ang tanong: sino ang dapat managot? Si Secretary Bonoan na nagtakda ng allocation formula, o ang mga undersecretary at project engineers na nagpapatupad at nag-uulat? Ang realidad, ayon sa mga senatorial hearing, ay nasa pagitan. Ang PCMA, MYPS, at iba pang mga monitoring systems ay may kakayahang subaybayan ang lahat ng proyekto, ngunit kulang sa verification at dependent sa input ng tao. Kapag mali ang input, mali rin ang report, at doon nagsisimula ang problemang pang-administratibo at pinansyal.

Paano nga ba nagkakaroon ng ghost projects? Una, dahil sa generic na paglilista ng proyekto sa General Appropriations Act—walang detalyeng teknikal tulad ng river morphology, length, elevation, at discharge capacity. Pangalawa, kulang ang geo-tagging. Kapag ang Pangulo mismo ay bumisita upang inspeksyunin ang proyekto, base sa maling coordinates, maaaring mapuntahan niya ang maling lugar. Sa katunayan, may mga insidente na ito mismo ang nangyari sa Bulacan noong 2021, na nagpapatunay na maaaring maloko ang pinakamataas na opisyal ng bansa sa pamamagitan ng maling datos.

Bukod sa corruption na maaaring mangyari, may malaking epekto rin sa mga mamamayan. Ang mga flood control projects, halimbawa, na dapat ay nagliligtas ng komunidad sa baha, ay naiipon sa papel lamang. Ang mga pondo para sa infrastructure, roads, bridges, at special support programs ay naiiwan sa office o napupunta sa maling lugar. Ang tiwala ng publiko at ng mga international partners ay nauurong.

Nakakalungkot rin na kahit na may mga modernong sistema, gaya ng PCMA, IMS, at MYPS, hindi nagagamit nang wasto. Ang data ay nai-encode lamang minsan sa isang buwan, kaya hindi “real time” ang monitoring. Ang transparency na ipinangako, tila isang ilusyon lamang. Maraming project engineers ang may username at password, ngunit dependent pa rin sa manual input ang buong monitoring. Kung mali ang input, mali rin ang resulta.

Sa ganitong kalagayan, malinaw na may krisis sa governance at project management. Ang layunin ng NEP, na magbigay ng proportionate allocation sa bawat distrito, ay tila natatalo sa komplikadong sistema ng encoding, verification, at political influence. Ang tanong ay nananatili: paano maiiwasan ang ghost projects, paano maibabalik ang tiwala, at paano maipapatupad ang tunay na proportionate allocation ng proyekto?

Ang mga hearings at testimonya ay nagsisilbing liwanag sa kadiliman ng sistema. Hindi lamang ito tungkol sa teknikal na aspeto ng allocation, ngunit tungkol sa pananagutan, transparency, at moral responsibility. Ang mga datos, kahit gaano pa ito karami o kahirap i-verify, ay dapat maging tapat at malinaw. Ang bawat piso ng pondo ng bayan ay dapat makita ang resulta sa aktwal na proyekto, sa aktwal na komunidad, hindi lamang sa papel.

Kung susuriin, ang isyu ay hindi lamang teknikal. Ito ay usapin ng prinsipyo. Ang proportionate allocation, real-time monitoring, at elimination ng ghost projects ay hindi biro. Ito ay pagsunod sa tama, pagsasaayos ng sistema, at pangangalaga sa tiwala ng publiko. Ang bawat senador, opisyal, at project engineer ay may responsibilidad upang tiyakin na ang pera ng bayan ay napupunta sa tamang lugar.

Sa huli, ang misteryo sa likod ng NEP at mga ghost projects ay nagsisilbing babala: ang sistema ay kailangang maayos, ang transparency ay dapat ipatupad, at ang accountability ay hindi dapat palampasin. Ang bawat Pilipino ay may karapatang malaman kung paano ginagamit ang kanilang buwis. Ang bawat proyekto ay dapat makita sa lupa, hindi lamang sa dokumento. Ang pangarap ng isang bansa na may maayos na serbisyo at tamang pamamahagi ng pondo ay nakasalalay sa tamang monitoring, tamang datos, at tamang pamumuno.

Ang kwento ng Bulacan, Bicol, Tarlac, at iba pang distrito ay paalala na sa likod ng bawat numero sa NEP ay buhay ng tao at kinabukasan ng komunidad. Sa pagtutok sa transparency at accountability, maaaring wakasan ang misteryo ng ghost projects at maibalik ang tiwala ng bayan sa kanilang pamahalaan.

Sa wakas, ang tanong ay nananatiling bukas: sino ang tunay na mangangasiwa sa tamang allocation? Sino ang magbibigay-liwanag sa bawat proyekto na nakatala sa papel? Ang sagot ay nasa kamay ng mga opisyal na may tapang at prinsipyo, handang itama ang mali at tiyaking ang bawat piso ay tunay na nakikinabang sa bawat Pilipino.