“Mula 12% Hanggang 10%: Ang Lihim, Laban, at Pagdududa sa Likod ng VAT Cut na Nagpapayanig sa Kongreso”

Sa loob ng malamig ngunit tensiyong silid ng Kapulungan, isang tila simpleng panukala ang nagbukas ng mas malalim na sugat sa ekonomiya at pulitika ng bansa—ang pagbabawas ng Value Added Tax (VAT) mula 12% patungong 10%. Sa unang tingin, isa lamang itong teknikal na usapin sa buwis. Ngunit habang umiinit ang pagdinig, unti-unting lumitaw ang isang mas komplikadong larawan: isang larangan ng banggaan ng prinsipyo, pondo ng gobyerno, kakulangan sa ayuda, at isang tanong na tila ayaw sagutin nang direkta ng ilan—sino ba talaga ang humaharang?

Sa gitna ng diskusyong ito, tumindig ang tinig ni Leandro Leviste, bitbit ang hinaing ng kanyang mga nasasakupan—mga magsasaka, mangingisda, at tsuper mula Batangas. Para sa kanila, ang usapin ay hindi numero sa spreadsheet kundi bigat sa araw-araw na pamumuhay. Ayon sa kongresista, 37 araw na ang lumipas mula nang magsimula ang krisis ngunit wala pa ring sapat na ayuda na nararamdaman sa ground. Sa kanyang mga salita, bakit patuloy na kinokolekta ang buwis mula sa mga hirap na sektor kung ang tulong ng gobyerno ay tila hindi dumarating sa parehong bilis?

Habang umiikot ang diskusyon, isang mas malaking tensyon ang dahan-dahang sumingaw sa pagitan ng mga ahensya ng pamahalaan. Ang Department of Finance ay nananatiling matatag sa posisyon nito: ang pagbabawas ng VAT ay maaaring magdulot ng malaking kakulangan sa pondo at dagdag na depisit. Ngunit sa kabilang banda, may mga pahayag na tila nagbubukas ng maliit na pinto ng posibilidad—na ang posisyon ay maaaring magbago depende sa bagong pamunuan at pagsusuri sa ekonomiya. Sa gitna nito, nananatiling hindi malinaw kung may iisang direksyon nga ba ang estado, o isang nahahating kalooban sa loob mismo ng gabinete.

Ang mas lalong nagpalalim sa misteryo ay ang usapin ng absenteeism ng mismong kalihim ng pananalapi sa mahalagang pagdinig. Sa mata ng ilang mambabatas, ang kawalan ng presensya ng pangunahing opisyal ay tila isang “blangkong espasyo” sa gitna ng isang kritikal na desisyon ng bansa. Sa bawat tanong na hindi direktang nasasagot, mas lalong lumalaki ang haka-haka: may simpleng scheduling conflict lamang ba, o may mas mabigat na politikal at ekonomikong kalkulasyon sa likod ng pananahimik?

Ngunit hindi lamang VAT ang naging sentro ng mainit na palitan. Pumailalim din ang usapin ng posibleng pagbabawas ng gastusin ng gobyerno, partikular sa personnel services na umaabot na umano sa halos 1.9 trilyong piso. Ang tanong ni Leviste ay diretsahan: kung may krisis, bakit hindi magsimula sa sariling bakuran ang paghihigpit ng sinturon? Ngunit mabilis itong sinagot ng mga opisyal ng ekonomiya sa pamamagitan ng babala—ang blanket cuts ay maaaring magdulot ng mas malaking problema, lalo na sa edukasyon, kalusugan, at iba pang serbisyong publiko.

Dito lumitaw ang mas malalim na banggaan ng pananaw: ang isa ay nakatuon sa agarang ginhawa ng mamamayan sa pamamagitan ng bawas-buwis, habang ang isa naman ay nakatingin sa pangmatagalang katatagan ng ekonomiya. Sa gitna ng debate, isang mas masakit na katotohanan ang unti-unting sumisingit—ang Pilipinas ay nasa gitna ng pagkapunit sa pagitan ng “kailangan ngayon” at “kakayanin bukas.”

Ngunit ang pinakakontrobersyal na bahagi ng pagdinig ay hindi natapos sa VAT o budget cuts. Biglang lumiko ang usapan patungo sa isang mas madilim na sulok ng ekonomiya: ang smuggling. Ayon sa datos ng Bureau of Customs, bilyon-bilyong piso ang nawawala taon-taon dahil sa iligal na pagpasok ng produkto, partikular sa fuel at iba pang kalakal. Sa ilang pagtataya, maaaring umabot ito ng 60 hanggang 100 bilyong piso, bagama’t may mga lumang ulat na mas mataas pa rito bago ang mga reporma.

Dito nagsimulang mabuo ang isang nakakakilabot na tanong na hindi direktang sinabi ngunit malinaw na nakabitin sa hangin: kung mas mahigpit lamang ang koleksyon ng buwis at kung nababawasan ang smuggling, maaari bang hindi na kailangan pang taasan ang VAT sa ganitong antas? O mas matindi pa—maaari bang ibaba ito nang hindi sinasaktan ang kaban ng bayan?

Ang argumento ay nagmistulang palaisipan na may maraming piraso ngunit kulang sa iisang malinaw na larawan. Para sa ilan, ang sagot ay nasa reporma at digitalisasyon ng customs. Para sa iba, nasa mas maingat na paghawak ng gastusin. Ngunit para sa mga nasa laylayan ng lipunan na unang binanggit ni Leviste, ang lahat ng ito ay mas simpleng tanong lamang: bakit tila ang pinakamabigat na pasanin ay laging sa kanila napupunta?

Sa gitna ng mga palitan, isang mas tahimik ngunit mabigat na pahayag ang nagmula sa economic team, sa pangunguna ni Arsenio Balisacan. Ayon sa kanya, ang tunay na hamon ay hindi lamang pagbaba ng buwis kundi kung paano ito gagawing sustainable. Kung walang kapalit na revenue o reporma, ang pagbaba ng VAT ay maaaring magdulot ng kakulangan sa serbisyo publiko. Ngunit kung may bagong mapagkukunan ng kita at mas episyenteng sistema, maaari itong pag-isipan.

Dito mas lalong naging masalimuot ang larawan: tila lahat ay sang-ayon sa ideya ng “ginhawa para sa mamamayan,” ngunit walang malinaw na kasunduan kung paano ito gagawin nang hindi may isasakripisyo.

Habang papalapit ang pagtatapos ng pagdinig, isang huling pahayag ang binitawan na tila nag-iwan ng bakas ng tensyon sa buong silid—ang panawagan na gawing publiko ang boto ng bawat kongresista. Para sa ilan, ito ay transparency. Para sa iba, ito ay political pressure. Ngunit para sa nakararami, isa itong hamon na tila maglalantad kung sino ang tunay na pabor at sino ang tahimik na tumututol sa likod ng mga dokumento.

Sa huli, ang isyu ng VAT ay hindi lamang tungkol sa 12% o 10%. Isa itong salamin ng mas malalim na banggaan: pagitan ng pangako at kakayahan, ng ideyal at realidad, ng kaginhawaan ngayon at katatagan bukas. At habang nananatiling hindi ganap na nasasagot ang mga tanong sa loob ng Kongreso, isang bagay ang malinaw sa labas—ang mga mamamayang araw-araw na nagbabayad ng buwis ay patuloy na naghihintay ng konkretong ginhawa, hindi lamang ng mahabang diskusyon.

At marahil, ang tunay na misteryo sa likod ng lahat ng ito ay hindi kung ibababa ba ang VAT, kundi kung kailan ba talaga mararamdaman ng karaniwang Pilipino na ang sistemang ito ay gumagalaw para sa kanila—hindi laban sa kanila.