Bunyog, Hunyog, Halikan: Ang Misteryo ng Mga Election Cases sa Bagong Pilipinas

Sa gitna ng malamig na simoy ng kapangyarihan at mainit na sigawan ng hustisya, isang napakalaking usapin ang bumabalot sa mga election cases sa ating bansa. Ang Commission on Elections, kasama ang Political Finance and Affairs Department o PIFAD, ay tila nagiging sentro ng isang labirintong puno ng misteryo, batas, at kumplikadong moralidad. Hindi simpleng usapin ang mga ito—dito, ang bawat kilos, bawat utos, at bawat desisyon ay may kasamang mabigat na implikasyon.

Ayon sa kanila, “Dito po kasi sa election cases wala pong conspiracy na tinatawag. Your act is your act alone.” Isang pahayag na tila simpleng paliwanag ngunit may kasamang bigat ng tensyon at panganib. Ang akto ng isang kandidato, ayon sa kanila, ay hiwalay sa iba—hindi gaya ng krimen sa kalsada, kung saan sabay-sabay ang lahat. Ngunit paano kung ang bawat kilos ay may nakatagong ugnayan, nakatago sa dilim ng impluwensya, pera, at politika? Dito nag-uumpisa ang misteryo.

Ang isyu ay umiikot sa kung paano dapat i-report ng mga kandidato ang kanilang mga donors. Ayon sa Section 109 ng Omnibus Election Code, dapat malinaw na nakalista ang pangalan ng mga nagbigay, ngunit sa Section 262 ng parehong batas, kung hindi mo ito naisama, hindi pa rin ito agad nagiging kasong kriminal. Dito lumalabas ang kalituhan: sa Republic Act 7166 ng 1991, may Section 39 na malinaw na nagsasabing may parusa sa hindi pagsunod, ngunit hindi naman ito malinaw na kriminal sa lahat ng aspeto.

Para sa PIFAD, malinaw na “binigyan ng go signal ng NBA CG, i-file mo ‘yan sa law department at let the law department determines talaga bang may probable cause.” Sa madaling salita, ang proseso ay nasa pagitan pa lamang ng imbestigasyon at preliminary investigation. Walang pinal na hatol, walang pinal na parusa—ang mga kandidato at donors ay hindi pa ganap na kinakasuhan, ngunit nasa ilalim na ng matinding pagsusuri.

Ang tensyon ay lalo pang tumitindi sa pagtukoy kung sino ang dapat panagutin. Dito lumilitaw ang konsepto ng decriminalization—ang ilang violations ay hindi na itinuturing na krimen, ngunit may administrative liability pa rin. “Hindi nade-decriminalize katulad po ng mga nagbigay na ng mga kandidato na tumanggap ng mga donation,” paliwanag ng PIFAD. Parang isang labanang walang katapusan: sa isang banda, ang batas ay malinaw; sa kabilang banda, ang aplikasyon nito ay puno ng loopholes.

Ngunit ang kasaysayan ng hustisya sa Pilipinas ay puno ng mga ganitong kwento. Dati, pinilit ni Senator Miriam Defensor Santiago na ibalik sa dating scenario ang criminal liability sa hindi pagsunod sa reporting, ngunit hindi ito naipasa. Sa ngayon, may panukalang batas na muling babaguhin ang sitwasyon, ngunit hanggang sa hindi ito natatapos, ang PIFAD, COMELEC, at law department ay naglalaro sa pagitan ng abiso at aksyon.

Sa bawat detalye, lumilitaw ang mga dilema ng moralidad at katotohanan. Ano ang responsibilidad ng donors? Ano ang responsibilidad ng kandidato? At higit sa lahat, paano natin tatapusin ang gulo kung ang mismong batas ay puno ng puwang? “We have to bark on the right tree. Batas po kasi ang pinag-uusapan. Wala pong magawa si COMELEC, nakatali ang kamay natin,” paliwanag ng isang opisyal.

Sa gitna ng lahat ng ito, lumalabas ang katotohanan: ang hustisya sa halalan ay hindi laging tuwid. May mga pagkakataon na ang mga tunay na lumabag ay nakakaligtas, habang ang mga maliliit na pagkukulang ay nagiging sentro ng imbestigasyon. Ang symbolism ng akyat-bahay at lookout ay ginamit bilang halimbawa: sa krimen, may conspiracy; sa halalan, wala. Isang kilos lamang, isang akto, at nakatayo ka na sa linya ng pagsusuri.

Ang emosyon ay hindi rin mawawala. Sa bawat pahayag, sa bawat desisyon, may kasamang tensyon, galit, at pagkabahala. “Mukhang hindi sapat o tama ‘yung pagco-compare ng ganong klaseng kaso,” sabi ng PIFAD. Ang bawat detalye ay parang apoy sa ilalim ng tambol—maaapoy ang damdamin ng publiko, ng kandidato, at ng mga nagmamasid.

Ngunit sa kabila ng kumplikadong proseso, may isang malinaw na aral: sa demokrasya, bawat aksyon ay may kahihinatnan. Ang batas, gaano man ito kalabo, ay patuloy na nagtatakda ng linya sa pagitan ng tama at mali. Ang desisyon ng Supreme Court, kapag dumating, ay magiging gabay sa lahat ng susunod na halalan. Hanggang sa panahong iyon, ang bawat contributor, donor, at kandidato ay nananatili sa ilalim ng pagsusuri, naghihintay ng hatol na magbibigay linaw sa dilim.

Sa wakas, ang Bunyog, Hunyog, Halikan ay hindi lamang simbolo ng tensyon sa politika; ito ay simbolo rin ng pag-asa at pagbabantay sa katotohanan. Sa Luzon, Visayas, at Mindanao, ang bawat mamamayan ay dapat maging mapagbantay, handang tanungin at subukan ang sistemang umiiral. Ang hustisya ay hindi lamang para sa iilan; ito ay para sa lahat.

Hindi pa tapos ang laban. Hindi pa tapos ang kwento. Ngunit sa bawat hakbang, sa bawat legal na pagsusuri, lumalapit tayo sa isang mas malinaw at mas matibay na sistema ng halalan. Bawat aksyon, bawat pag-file ng kaso, bawat preliminary investigation ay bahagi ng isang malaking obra—isang kwento ng hustisya sa Bagong Pilipinas, puno ng misteryo, tensyon, at matinding damdamin.

Bunyog, hunyog, halikan— ang sigaw ng katotohanan, ng hustisya, at ng pag-asa na balang araw, ang bawat kilos ay magkakaroon ng malinaw na resulta.