GET DOWN TO BUSINESS: ANG SENADO SA ILALIM NG LIWANAG AT ANINO

“Tumigil na sa grandstanding. Magtrabaho na.”
Isang simpleng panawagan na tila umalingawngaw sa buong bansa, ngunit sa likod nito ay isang bangin ng galit, duda, at pagod na pagod na sambayanan. Sa gitna ng mga pagdinig ukol sa mga nawawalang sabungero, ang Senado—na dapat sana’y kanlungan ng katotohanan—ay naging entablado ng banggaan ng personalidad, intriga, at tanong na ayaw mamatay: sino ang tunay na humahadlang sa hustisya?

Habang tumitindi ang imbestigasyon, lalong umiinit ang mata ng publiko. May mga pamilyang apat na taon nang kumakapit sa manipis na sinulid ng pag-asa. Apatnapu’t apat na buwan ng paghihintay. Apatnapu’t apat na buwan ng katahimikan na binabasag lamang ng mga pagdinig na tila nauuwi sa palabas. Sa bawat tanong na lumilihis, sa bawat sagot na umiikot, lalong lumalalim ang hinala: may pinoprotektahan ba?

Sa gitna ng entabladong ito, isang senador ang naging sentro ng batikos. Ayon sa mga kritiko, ang linya ng pagtatanong ay kulang sa direksiyon—masyadong maingay, kulang sa ngipin. “Get down to business,” sigaw ng mga nanonood. Hindi raw kailangan ang pakitang-gilas; kailangan ang ebidensiya, ang pag-usad, ang malinaw na hakbang patungo sa pananagutan. Ang tanong ng bayan: imbitasyon ba ang Senado sa katotohanan, o panangga laban dito?

Kasabay nito, muling umusbong ang pangalan ng isang puganteng itinuturing na “armed and dangerous,” may patong na milyon sa ulo. Isang pangalang paulit-ulit na sumisingit sa mga salaysay, sa mga lumang video, sa mga bulungan ng kapangyarihan. Bakit nga ba tila mailap ang kamay ng batas? Bakit ang isang kasong dapat sana’y mabilis, ay naging parang buhangin na dumudulas sa pagitan ng mga daliri?

May mga pahayag na muling binalikan ng publiko—mga lumang talumpati, mga video clip, mga pag-amin na noon ay pinalampas. May mga nagsasabing ang industriya ng sabong ay minsang itinuring na “kailangan,” isang pinagkukunan ng pondo na tinanggap ng estado. Kung gayon, hanggang saan ang hangganan ng pagtanggap? Kailan nagiging dahilan ang “kailangan” upang ipikit ang mga mata sa karahasan?

Sa kabilang panig, may mga tumitindig at nagsasabing ang problema ay hindi kakulangan ng ebidensiya, kundi kakulangan ng tapang. Na ang kaso ay matagal nang handa, ngunit walang gustong gumalaw. Na sa mga bulwagan ng kapangyarihan, ang takot ay mas malakas kaysa sa katotohanan. At sa takot na iyon, nabubura ang mga mukha ng nawawala—mga anak, ama, kapatid—na naging numero na lamang sa mga ulat.

Lalong naging masalimuot ang usapin nang madawit ang mga paratang ng “proteksiyon.” Proteksiyon mula sa sino? Para kanino? Sa bawat parinig, sa bawat pagtanggi, mas lumalawak ang puwang ng duda. May mga nagtanong: kung walang itinatago, bakit ang kilos ay tila pag-iwas? Bakit ang imbestigasyon ay parang umiikot sa sarili nitong anino?

Sa gitna ng kaguluhan, may panawagang siguraduhin ang kaligtasan ng mga testigo. Sapagkat ang katotohanan, kapag walang bantay, ay madaling patahimikin. Ang kasaysayan ng bansa ay punô ng mga kwentong naputol dahil sa takot—mga salaysay na hindi naituloy, mga bibig na hindi na muling nagsalita. Kaya ngayon, ang hiling ng mga pamilya ay simple ngunit mabigat: iligtas ang katotohanan bago pa ito tuluyang mawala.

Hindi rin nakaligtas sa mata ng publiko ang mas malawak na larawan. Ang tanong ng pananagutan ay hindi lamang nakatuon sa isang tao o isang posisyon. Ito’y salamin ng sistema—kung paano ang politika, negosyo, at impluwensiya ay nagkakabit-kabit. Kung paano ang mga pagdinig ay maaaring gawing sandata o panakip. Kung paano ang “trabaho” ay minsang napapalitan ng palabas.

May mga tinig na nagsasabing kailangan ng mga abogado sa mga upuan ng kapangyarihan—mga taong sanay sa ebidensiya, sa proseso, sa paghiwa-hiwalay ng katotohanan mula sa ingay. Ngunit higit sa propesyon, kailangan ang integridad. Sapagkat ang batas, kapag ginawang dekorasyon, ay nawawalan ng saysay.

Habang umuusad ang mga araw, lalong nagiging malinaw ang banggaan ng dalawang pananaw. May naniniwalang may bagong yugto ng pananagutan—na ang mga dating hindi magalaw ay unti-unting nalalantad. May nananatiling duda—na baka ang lahat ng ito ay mauwi sa limot, tulad ng maraming nauna. Sa pagitan ng pag-asa at pangamba, ang sambayanan ay nakatitig, naghihintay ng malinaw na hakbang, hindi ng mahabang talumpati.

At sa huli, bumabalik ang panawagan: get down to business. Hindi ito sigaw ng galit lamang, kundi sigaw ng pagod na bayan. Trabaho ang hinirang; trabaho ang hinihingi. Ang hustisya ay hindi dapat nadidiskaril ng ego, o natatabunan ng ingay. Kailangan nitong lakaran ang tuwid na daan—mabagal man, ngunit tiyak.

Sa bawat pagdinig, sa bawat tanong, ang tunay na sukatan ay hindi dami ng kamera o lakas ng palakpakan. Ang sukatan ay kung may umusad ba ang kaso. Kung may naprotektahan ba ang testigo. Kung may nabigyan ba ng sagot ang mga naulila. Kung ang Senado ba ay naging tulay—o pader—ng katotohanan.

Ang misteryo ng mga nawawalang sabungero ay hindi lamang kwento ng krimen. Ito’y pagsubok sa institusyon, sa tapang ng mga pinuno, at sa alaala ng bayan. Sapagkat kapag pinili ng kapangyarihan ang palabas kaysa sa katotohanan, ang nawawala ay hindi lamang mga tao—kundi ang mismong diwa ng hustisya.

At kaya, sa gitna ng ingay, isang tahimik ngunit matigas na panawagan ang dapat manaig: huwag magpaligoy. Magtrabaho. Ilabas ang katotohanan.