“PALABAS LANG ANG ICI?”
ANG KOMISYONG NABALOT NG KATAHIMIKAN, ANG MGA NAGBITIW NA KOMISYONER, AT ANG TANONG NA AYAW SAGUTIN NG KAPANGYARIHAN

May mga sandali sa kasaysayan ng bansa na ang pinakamalakas na ingay ay nagmumula sa katahimikan. Hindi ito putok ng baril o sigawan sa lansangan, kundi ang kawalan ng malinaw na sagot mula sa mga institusyong inaasahang magsisilbing bantay laban sa katiwalian. Ganito ang eksenang bumabalot ngayon sa Independent Commission for Infrastructure (ICI)—isang komisyong itinanghal bilang sandata kontra korupsyon, ngunit ngayo’y tinatawag ng ilan na isang “palabas”.

Sa gitna ng pahayag ni Pangulong Bongbong Marcos na malapit nang matapos ang trabaho ng ICI, isang matalim na boses ang umalingawngaw mula sa Kamara. Si ACT Teachers Rep. Antonio Tinio, hindi nagpaligoy-ligoy, ay kumondena sa aniya’y ilusyon ng pananagutan. Para kay Tinio, ang ICI ay hindi tunay na nag-imbestiga sa talamak na katiwalian—bagkus, gumawa lamang ng eksena na may gumagalaw, may kumikilos, ngunit walang tunay na nahahawakan.

At dito nagsisimula ang masalimuot na kwento.

Sa papel, ang ICI ay isinilang bilang isang independenteng komisyon na susuri sa mga anomalya sa imprastraktura—mga proyektong bilyon-bilyon ang halaga, pero kadalasang nauuwi sa sirang kalsada, sirang tulay, at sirang tiwala. Ngunit sa aktuwal, ayon sa mga kritiko, nasaan ang resulta? Nasaan ang mga ulat na malinaw, ang mga rekomendasyong may ngipin, ang mga pangalang handang panagutin?

Ang banat ni Tinio ay hindi lamang retorika. Tinukoy niya ang isang hindi maitatangging katotohanan: dalawa sa tatlong komisyoner ng ICI ang nagbitiw. Sa isang collegial body, ang quorum ang buhay. Kapag wala ito, patay ang operasyon. Kung gayon, paano nga ba nakapagsagawa ng “kumpletong imbestigasyon” ang isang komisyong hindi na makabuo ng quorum?

“The facts speak for themselves,” giit ni Tinio. At totoo—ang mga katotohanan ay tila nagsasalita nang mas malakas kaysa sa mga press statement. Isang komisyong hindi makapagpulong nang normal, hindi makapagdesisyon bilang lupon, at hindi makapaglatag ng malinaw na resulta—ito ba ang larawan ng isang matagumpay na imbestigasyon?

Para sa mga ordinaryong mamamayan, ang isyung ito ay hindi teknikal. Hindi ito usapin ng quorum o proseso lamang. Ito ay usapin ng tiwala. Kapag sinabi ng Pangulo na tapos na ang trabaho ng ICI at “tinatapos na lang ang mga loose ends,” ang natural na tanong ng bayan: anong trabaho ang tinapos kung hindi naman lubusang gumana ang komisyon?

Sa puntong ito, nagiging emosyonal ang usapan. Sapagkat sa bawat bilyong pisong inilaan sa imprastraktura, may katumbas na pangarap ang mamamayan—daan na mag-uugnay sa kabuhayan, tulay na magliligtas sa oras, gusaling magbibigay-serbisyo. Kapag ang imbestigasyon sa katiwalian ay nagiging palabas, ang nawawala ay hindi lamang pera, kundi pag-asa.

May nagsasabing ang ICI ay biktima ng pulitika—na ang pagbibitiw ng mga komisyoner ay patunay ng internal na tensyon, ng kakulangan ng suporta, o ng presyur na hindi nakikita ng publiko. May iba namang naniniwala na mula’t mula pa, ang ICI ay itinakdang maging simbolo lamang—isang dekorasyon ng “good governance” na sapat na para patahimikin ang kritisismo.

Alin ang totoo? Dito pumapasok ang misteryo.

Kung tunay na seryoso ang pamahalaan sa paglaban sa korupsyon, bakit hinayaang ma-paralisa ang komisyon? Bakit hindi agad pinalitan ang mga nagbitiw upang maibalik ang quorum? Bakit ngayon sinasabing tapos na ang trabaho, kung kailan pinakamahina ang kakayahan ng ICI na kumilos?

Para kay Tinio, malinaw ang sagot: insulto ito sa taumbayan. Isang palabas na may simula at wakas, ngunit walang hustisyang pinuntahan. Isang komisyong naging entablado, hindi hukuman ng katotohanan.

Ngunit sa panig ng Malacañang, nananatili ang pahayag: malapit nang matapos, inaayos na lang ang mga detalye. Isang pahayag na maaaring magbigay-ginhawa sa ilan, ngunit lalong nagpapataas ng kilay sa iba. Sapagkat sa panahon ng social media at malayang talakayan, ang kulang sa ebidensya ay agad kinukwestyon.

Sa mas malawak na konteksto, ang usapin ng ICI ay salamin ng mas malaking problema: paano ba talaga nilalabanan ang katiwalian sa Pilipinas? Sa pamamagitan ba ng mga ad hoc commission na madaling mabuwag? O sa pamamagitan ng matitibay na institusyon na may malinaw na mandato at sapat na kapangyarihan?

Ang galit ni Tinio ay galit ng sektor na matagal nang nakararamdam na ang laban kontra korupsyon ay paulit-ulit na pangako. Bawat administrasyon ay may sariling bersyon ng “linis,” may sariling komisyon, may sariling slogan. Ngunit sa dulo, iilan lamang ang tunay na napapanagot.

At dito nagiging mabigat ang hamon kay Pangulong Marcos. Hindi sapat ang pahayag na “tapos na.” Sa mata ng publiko, kailangang ipakita—sa dokumento, sa rekomendasyon, sa aktuwal na aksyon. Kung hindi, ang ICI ay mananatiling simbolo ng isang problemang matagal nang kinahaharap ng bansa: ang distansya sa pagitan ng salita at gawa.

Sa huli, ang tanong ay simple ngunit mabigat: Palabas lang ba talaga ang ICI? O isa lamang itong komisyong nasadlak sa pulitikal na bagyo, hindi nabigyan ng pagkakataong tapusin ang sinimulan?

Habang wala pang malinaw na sagot, ang hinala ay mananatili. At sa bawat araw na lumilipas na walang konkretong resulta, lalong titibay ang paniniwala ng mga kritiko na ang hustisya ay muling naisantabi.

Sa bansang sawang-sawa na sa mga palabas, ang taumbayan ay naghahanap ng katotohanan—hindi eksena, hindi script, hindi entablado. Hanggang hindi ito naibibigay, ang sigaw ni Antonio Tinio ay patuloy na uukit sa kamalayan ng publiko:
ang laban kontra korupsyon ay hindi dapat palabas—ito ay dapat tunay, malinaw, at may panagot.