Lihim na Kasunduan, Personal na Ugnayan: Ang Kontrobersiya sa West Philippine Sea

Noong Hulyo 24, 2023, isang seremonya sa Fujian Normal University sa China ang tahimik na nagdulot ng alingawngaw sa politika ng Pilipinas. Ang Solidad Roa Duterte Memorial Building ay ipinangalan sa yumaong ina ni dating Pangulong Rodrigo Duterte—isang edukador, pilantropo, at aktibista. Sa ibabaw, tila isang simpleng pagpupugay lamang sa alaala ng isang dakilang ina. Ngunit sa ilalim ng seremonya, sa gitna ng mga simbolo at pag-aalaga sa alaala, naroroon ang mga tanong: ano ang tunay na ibig sabihin ng pribilehiyong ito mula sa Beijing? Ano ang implikasyon nito sa West Philippine Sea at sa soberanya ng bansa?

Ang gusaling ipinangalan sa ina ni Duterte at ang pagtatanim niya ng puno sa harap nito ay malinaw na sumisimbolo sa personal na relasyon ng dating pangulo kay Chinese President Xi Jinping. Ito ay pribilehiyo na bihirang ibigay ng Beijing sa isang banyagang lider, at para sa marami, nagbukas ito ng spekulasyon: mayroon bang lihim na kasunduan sa pagitan ng dalawang lider? Isang “gentleman’s agreement” na maaaring magdulot ng epekto sa teritoryo at soberanya ng Pilipinas?

Dalawang taon matapos ang seremonya, muling sumiklab ang kontrobersiya. Noong Abril 2024, binanggit ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. ang posibilidad ng isang secret agreement na pumasok umano si Duterte sa Beijing, na tumutukoy sa West Philippine Sea. Ayon kay Marcos, ang insistence ng China na mayroong kasunduan ay nagtulak sa kanya na paniwalaan ang naturang lihim na pakikipag-usap.

“I am horrified by the idea that we have compromised, through a secret agreement, the territory, the sovereignty, and the sovereign rights of the Philippines,” wika ni Pangulong Marcos.

Sa kabila ng mga pagtanggi ni Duterte tungkol sa anumang secret agreement, ang pagkakaroon ng memorial building sa Fujian at ang personal na pagbisita niya ay nagbibigay ng malinaw na konteksto kung gaano kalapit ang ugnayan niya kay Xi Jinping. Ang seremonya ay hindi lamang pagpaparangal sa yumaong ina; ito rin ay simbolo ng political leverage at personal diplomacy sa likod ng saradong pinto, sa isang panahon ng tensyon sa West Philippine Sea.

Ang mga hakbang ni Duterte sa China—mula sa seremonya ng Memorial Building hanggang sa paglahok sa unibersidad—ay maaaring ituring bilang estratehikong diplomasiya. Ngunit ito rin ay nagbubukas ng tanong: ang mga aksyong ito ba ay tunay na nagdala ng kapayapaan sa dagat, o nag-iiwan lamang ng mas malalim na tensyon? Kasabay ng kontrobersiyang ito, muling nagpatrolya ang China sa West Philippine Sea, at pinapawid ang lugar gamit ang kanilang mga barko at drone. Tinawag ng China na “pang-oyok ng gulo” ang mga bilateral exercises ng Pilipinas at ibang bansa, gaya ng Amerika.

Sa gitna ng tensyon, malinaw ang isang prinsipyo: walang embassy ang may karapatang magdikta kung sino sa mga Pilipinong opisyal ang dapat magsalita sa pambansang interes. Ayon sa pamahalaan, ang freedom of speech sa Pilipinas ay bahagi ng ating demokrasya, at walang dayuhan ang may karapatang patahimikin ang mamamayan sa sariling bansa. Ang sinumang dayuhan, gaano man kalakas o makapangyarihan, ay hindi dapat mang-aral o mangmoralize sa loob ng ating teritoryo.

Ngunit bakit tila malinaw na may malalim na ugnayan si Duterte kay Xi Jinping? Maliban sa Memorial Building, pinuri ng Chinese officials ang edukasyon at pilantropiya ni Nanay Suling, at ipinakita ang personal na koneksyon sa pagtanggap sa dating pangulo sa Beijing bago pa man ang inauguration. Ang ganitong antas ng pribilehiyo ay bihirang ibigay sa kahit na sino, at nagdulot ng mga katanungan tungkol sa posibilidad ng lihim na pakikipagkasundo—isang kasunduan na posibleng may implikasyon sa soberanya ng bansa.

Ang insidente ay nagpaalala rin ng isang aral sa pulitika at pananagutan: ang anumang ugnayan sa ibang bansa, lalo na sa mga sensitibong isyu tulad ng territorial dispute, dapat malinaw at bukas sa publiko. Ayon kay Pangulong Marcos Jr., ang transparency ay mahalaga upang mapanatili ang tiwala ng mamamayan at masiguro na ang mga desisyon ay nakatuon sa pambansang interes, hindi sa personal na koneksyon o diplomatic favors.

Ang kontrobersiyang ito ay higit pa sa personal na relasyon. Ito ay simbolo ng masalimuot na balanse ng kapangyarihan, soberanya, at diplomatiko. Sa likod ng malalaking ekonomiya at potensyal na impluwensya ng China, nananatili ang tanong: hanggang saan dapat lumalim ang ugnayan ng ating mga lider sa dayuhan, at paano nito naaapektuhan ang teritoryo at interes ng sambayanang Pilipino?

Samantala, ang pampublikong reaksyon ay malinaw. May galit at pangamba sa posibilidad na may lihim na kasunduan na maaaring nakompromiso ang teritoryo ng bansa. Ngunit mayroon ding opinyon na ang personal na relasyon sa mga dayuhang lider ay bahagi ng mas malaking estratehiya upang mapanatili ang kapayapaan sa rehiyon. Ang puntong ito ay nagpapakita ng kahalagahan ng accountability at transparency sa pamumuno: hindi sapat ang pribilehiyo at simbolismo, kailangan din ang malinaw na pananagutan sa mamamayan.

Sa kabila ng lahat, ang kwento ng inauguration ng Solidad Roa Duterte Memorial Building ay hindi lamang tungkol sa nakaraan. Ito ay patuloy na nagsisilbing lens upang suriin ang kasalukuyang ugnayan ng Pilipinas at China, ang mga desisyon ng ating mga lider, at ang kahalagahan ng pagsunod sa konstitusyon at pambansang interes. Ang bawat hakbang, mula sa seremonya sa Fujian hanggang sa pahayag ni Pangulong Marcos Jr., ay nagpapaalala na ang tunay na pamumuno ay hindi nasusukat sa personal na relasyon o diplomatic favors, kundi sa malinaw na pananagutan at proteksyon sa soberanya ng bansa.

Sa huli, ang kontrobersiyang ito ay hamon sa bawat Pilipino: maging mapanuri, maging mapagmatyag, at huwag hayaang malihis ang ating pananaw sa pamamagitan ng personal na koneksyon o lihim na kasunduan. Ang demokrasya at soberanya ay hindi dapat nakasalalay sa pribilehiyo ng iisang lider, kundi sa malinaw na prinsipyo at pananagutan sa bayan. Sa bawat hakbang ng pamahalaan, sa bawat relasyon sa ibang bansa, ang kapakanan ng sambayanan ay dapat laging una.

Ang kwento ng secret agreement, Memorial Building, at ang ugnayan ni Duterte kay Xi Jinping ay nagpapaalala sa atin: ang kasaysayan, politika, at personal na relasyon ay hindi hiwalay sa soberanya ng bansa. Sa bawat kontrobersiya at balita, mahalagang itanong: sino ang tunay na pinaglilingkuran ng ating mga lider—ang sariling interes o ang interes ng sambayanang Pilipino? Sa ganitong katanungan, nabubuo ang pundasyon ng katotohanan, pananagutan, at tunay na demokrasya.